اسد الله معطوفى

411

سنگ مزارها و كتيبه هاى تاريخى گرگان و استرآباد ( فارسى )

الرحمن الرحيم ، الحكم الله ، هو الحى و چند مورد ديگر مىشوند . 2 - متن كه بخش اصلى نگاشته سنگ‌ها هستند و غالبا شامل نام و بندرت فاميل ( يا طايفه ) و ماه و سال مرگ متوفى مىگردد . در اكثر سنگها چند كلمه وفات المرحوم و المغفور و المبرور ديده مىشوند 3 - نام طايفه و فاميل بسيار كم بر روى سنگها ديده مىشوند و اكثر نام مرده بهمراه نام پدر آمده مثل جعفر بن محمد يا عباس بن حسين 4 - بر حاشيه سنگها معمولا صلوات كبير ، آيه الكرسى ، نادا عليا ، اشعار فارسى و چند مورد ديگر مثل سوره يس ، فتح ، انسان و قدر بر آنها حك شده‌اند . در اشعار فارسى بيشتر از سروده‌هاى تك ، دو يا سه بيتى استفاده گرديده‌اند . كه بيشتر مضامينى همچون گله از عدم بقا در دنيا و عمر گذرا ، حسرت از دنيا رفتن ، طالب آمرزش و عفو گناهان دارند . براى نگارش سرلوحه ، متن و حواشى ، خطاطان از خطوط مختلفى بهره مىگرفتند . اصولا خط يا خوشنويسى از همان دوره‌هاى اوليه از طرف ايرانيان مسلمان‌شده مورد توجه قرار گرفت زيرا براى هنر نقاشى و طراحى بويژه از شمالى انسان و حيوان از طرف احكام اسلامى ممنوعيت ايجاد شده بود . از بين خطوط هم تا 5 الى 6 قرن اول هجرى بيشتر از خط كوفى استفاده مىشد كه مورد توجه خطاطان و هنرمندان قرار داشت . نمونه آن كتيبه‌هاى دور برج گنبد قابوس و رادكان در اواخر قرن 4 و اوايل 5 ه بود . ولى از تاريخ يادشده به بعد بتدريج خط نسخ و سپس بعدها ساير خطوط با هنر تذهيب درآميخته شدند . البته انواع خط كوفى بعد از قرن 5 - 6 ه باز هم هر ازچندگاهى براى كتابت بر روى سنگ مزارها مخصوصا كتيبه‌ها مورد استفاده قرار مىگرفتند . مثل كتيبه آجرى دور مناره مسجد جامع و نماى آجركارى بيرونى امامزاده نور كه كلمات الله ، محمد و على با كمى دقت بر روى آنها قابل رويت هستند . يا متن به خط كوفى يكى از سنگهاى گورستان آق امام قراقاچ بندر تركمن . خط نسخ بعدها مخصوصا در عهد تيموريان به اوج كمال رسيد . 7 بااين‌وجود خطهائى مثل ثلث ، تعليق ، نستعليق ، ريحان و رقاع هم در كتابت متن سنگ مزارها و كتيبه‌ها مورد توجه و استفاده قرار مىگرفتند . اما در منطقه گرگان كه قديمىترين سنگها متعلق به قرن 8 و اكثريت آنها متعلق به عصر صفوى و قاجاريه است ، بطور عمده داراى اين نوع خطوط هستند : 1 - خط ثلث : اكثرا براى نگارش و حك آيه الكرسى ، صلوات كبير ، كلا چند سوره قرآن